ADD en voeding: persoonlijke inzichten, informatie en tips

Er is veel geschreven over ADHD, ADD en voeding. Maar wat is nu eigenlijk het verband tussen ADD en wat je eet? Kun je ADD ‘oplossen' door je eetpatroon aan te passen? Welke rol speelt darmgezondheid bij ADD? In dit artikel deel ik informatie over ADD en voeding vanuit wetenschappelijke bronnen en persoonlijke ervaring. Het aanpassen van mijn dieet heeft namelijk een enorme impact gehad op mijn ADD-symptomen.

Laatste update: 14 juni 2024

ADD en voedingsadvies

Het geven van voedingsadvies bij ADD is complex en uitdagend, omdat de effecten van dieetveranderingen sterk kunnen variëren tussen mensen. Wat voor de één werkt, kan voor de ander ineffectief of zelfs nadelig zijn. Bovendien is er nog veel onduidelijkheid in de wetenschappelijk over de precieze impact van voeding op ADD-symptomen. Toch kun je veel doen op het gebied van voeding, om grip te krijgen op ADD-symptomen.

Als schrijver van dit artikel wil ik benadrukken dat ik slechts een ervaringsdeskundige ben en geen specialist. Mijn inzichten zijn gebaseerd op persoonlijke ervaringen en observaties, aangevuld met wetenschappelijke artikelen. En hoewel ik hoop dat mijn ervaringen anderen kunnen helpen, raad ik je aan om professioneel advies in te winnen voordat je grote veranderingen in je dieet aanbrengt.

Hoe ontstaat ADD (ADHD) en wat is het precies?

Om iets te kunnen zeggen over voeding en ADD, is het belangrijk om te weten wat ADD precies is en hoe het ontstaat. ADD staat voor Attention Deficit Disorder, in het Nederlands ook wel Aandachtstekortstoornis, overwegend onoplettend type genoemd. De diagnose ADD wordt niet meer gegeven. Inmiddels wordt deze diagnose ADHD, overwegend onoplettend beeld genoemd.

ADHD bestaat al lang, maar vroeger werd deze ‘stoornis' ook wel minimal Brain Damage genoemd, later dacht men dat het een gedragsstoornis was. In die tijd werd niet gekeken naar mogelijke biologische oorzaken van ADD. Na jarenlang (voornamelijk Amerikaans) onderzoek werd duidelijk dat de oorzaak van ADD en ADHD een biologische oorsprong heeft.

Oorzaken van ADD

ADD ontstaat niet door slecht ouderschap, maar kent andere oorzaken. De meest bekende oorzaak, zoals beschreven in de DSM, is het genetisch doorgeven van ADHD/ADD. Symptomen van AD(H)D ontstaan mogelijk ook door vroegtijdige geboorte, drugsgebruik van de moeder tijdens de zwangerschap en een slecht werkende schildklierfunctie. Maar sommige symptomen van ADD kunnen ontstaan of verergeren door een verscheidenheid aan andere oorzaken, zoals slecht slapen, verkeerde voeding, medicijngebruik, tekorten aan vitamines en mineralen, een disbalans in neurotransmitters en trauma.

ADD: een neurobiologische stoornis

Bij Wandering Minds gebruiken we het woord stoornis liever niet, maar volgens de DSM, het handboek voor psychische aandoeningen, hebben we te maken met een aandachtstekortstoornis. Zoals bij vele aandoeningen is de kennis omtrend ADD nog niet compleet, maar er wordt steeds meer onderzoek gedaan. Wat bekend is, is dat het gebied van de hersencellen waar men impulsen mee opvangt niet goed werkt bij mensen met ADD en ADHD. Ook is er sprake van een verhoogde activiteit in het limbisch systeem en de pariëtaalkwab. Ook de frontaalkwab – dat als ‘filter' fungeert – speelt een grote rol bij AD(H)D (Civas, 2019).

In dit artikel ga ik niet te diep in op de neurobiologie van AD(H)D'ers, maar het komt er op neer dat receptoren en neurotransmitters (dopamine, noradrenaline en serotonine) in de hersenen niet goed werken. Dit betekent dat het filtersysteem dat de mens in staat stelt om informatie te scheiden in belangrijk en onbelangrijk, niet goed werkt. Dit zorgt voor verschillende ADD symptomen.

De rol van voeding bij neurobiologische aandoeningen

Twintig procent van wat we eten gaat direct naar onze hersenen, zegt de Hersenstichting. Het is dus geen verrassing dat voeding een grote invloed heeft op de gezondheid en het functioneren van de hersenen. Ook Harvard Medical School zegt dat de juiste voeding nodig is om je hersenen goed te laten werken. Zoals een auto benzine nodig heeft, hebben wij de juiste voeding nodig.

Veelvoorkomende problemen bij ADD

Voeding speelt ook bij ADD vaak een cruciale rol, omdat bepaalde voedingskeuzes invloed kunnen hebben op de symptomen en de algehele hersenfunctie. Problemen ontstaan bijvoorbeeld door een onevenwichtige inname van voedingsstoffen, zoals een teveel aan suikers en geraffineerde koolhydraten, die kunnen leiden tot schommelingen in de bloedsuikerspiegel en stemmingswisselingen. Daarnaast kunnen voedselintoleranties, zoals gluten- of zuivelgevoeligheid, ontstekingen in het lichaam veroorzaken die de hersenfunctie negatief beïnvloeden. Een gebrek aan essentiële voedingsstoffen zoals omega-3 vetzuren kan ook bijdragen aan concentratieproblemen en verminderde cognitieve functies. Maar ook darmproblemen kunnen ADD-symptomen verergeren. Hier wordt steeds meer onderzoek naar gedaan.

ADD en darmgezondheid

Darmproblemen lijken vaak voor te komen bij mensen zoals wij met ADD en kunnen mogelijk een invloed hebben op onze symptomen. De darm-hersen-as, de complexe communicatie tussen het spijsverteringsstelsel en de hersenen, wordt hierbij vaak genoemd. Een onevenwichtige darmflora of ontstekingen in de darmen zouden kunnen leiden tot verergerde ADD-symptomen zoals prikkelbaarheid, concentratieproblemen en vermoeidheid. Lees hier meer over ADD en darmproblemen.

Voedselintoleranties

Voedselintoleranties, zoals gevoeligheid voor gluten of lactose, kunnen deze darmproblemen mogelijk compliceren. Daarnaast kunnen slechte voeding en stress onze darmgezondheid negatief beïnvloeden, wat mogelijk weer terugwerkt op de hersenfunctie. Het verbeteren van de darmgezondheid door middel van een gebalanceerd dieet, probiotica en het vermijden van irriterende voedingsmiddelen kan helpen om ADD-symptomen te verminderen en ons algehele welzijn te verbeteren.

Wetenschap over voeding en ADD

Naar mijn mening is nog te weinig onderzoek gedaan naar het verband tussen ADHD/ADD en voeding. Toch zijn er opmerkelijke resultaten gevonden in de onderzoeken die zijn gedaan. Voeding kan een belangrijke rol spelen bij het functioneren van iemand met ADD.

Een aantal inzichten uit wetenschappelijke studies

Voeding speelt een cruciale rol in het managen van ADHD-symptomen, zoals blijkt uit verschillende wetenschappelijke onderzoeken en reviews. Meta-analyses tonen aan dat een gezond voedingspatroon, rijk aan fruit, groenten en volkorenproducten, de symptomen kan verminderen, terwijl een dieet met veel verzadigde vetten en suikers deze juist kan verergeren (Del-Ponte et al., 2019). Onderzoek wijst specifiek op suiker, kunstmatige kleurstoffen en conserveermiddelen als mogelijke triggers voor ADHD (Woo et al., 2015). Advies van experts, zoals Millichap en Yee (2012), benadrukt het belang van het vermijden van suikers en toevoegingen, terwijl omega-3 vetzuren juist worden aanbevolen.

Voedingsadvies en dieten om grip te krijgen op ADD

Voeding speelt gelukkig een steeds prominentere rol in het begrip en de behandeling van ADHD en ADD. Hieronder ontdek je verschillende dieetstrategieën en tips. Vervolgens sluit ik het artikel af met een aantal ‘quick wins': eenvoudige voedingsadviezen die je zelf kunt uitproberen.

1. RED-dieet bij ADHD en ADD (kinderen)

In een recent onderzoek uitgevoerd door Wageningen University & Research en het ADHD Research Centre te Eindhoven (2017) werden verschillende dieetinterventies onderzocht op hun effect op ADHD bij kinderen. Uit dit onderzoek bleek dat het fewfoods-dieet – ook wel bekend als RED (Restriction Elimination Diet), significant positieve effecten had op het verminderen van ADHD-symptomen bij jonge kinderen.

Wat is het fewfoods dieet (RED)?

Het dieet begint met een strikte fase waarin het kind gedurende enkele weken alleen voedsel eet waarvan bekend is dat het zelden allergische reacties veroorzaakt, zoals lam, broccoli, bloemkool, spruiten, wortels, erwten, olijfolie, witte aardappelen, rijst, appels, peren of bananen. Vervolgens worden geleidelijk andere voedingsmiddelen geïntroduceerd om te beoordelen of er een verandering in symptomen optreedt. Dit gehele proces van observatie en aanpassing kan tot anderhalf jaar duren, waarbij de therapie uiteindelijk gericht is op het vermijden van voedingsmiddelen die specifieke ADHD-symptomen kunnen veroorzaken, wat per individu kan verschillen (Pelsser RED-centrum, 2019).

Onderzoek naar het RED-dieet

Een RED-dieet kan een beter effect hebben dan Methylfenidaat (Ritalin) bij ADHD, bleek uit onderzoek. Het onderzoek door de Radboud Universiteit in Nijmegen gaf overtuigend bewijs voor de statistische significante en klinisch relevante effecten van een RED dieet bij ADHD. Het effect werd indrukwekkend genoemd in deze studie.

Ter vergelijking: de effectgrootte van methylfenidaat kan variëren van 0,6 – 0,9. Het effect van een RED-dieet was 0,8 in deze studie. Ondanks de resultaten van onderzoeken als deze, maakt RED (nog) geen deel uit van de huidige ADHD-behandeling.

Fewfoods dieet is geen onderdeel van een ADHD-behandeling

Hoewel het RED-dieet niet als standaardbehandeling wordt erkend in de reguliere ADHD-behandeling, biedt het waardevolle inzichten en kan het een effectieve aanpak zijn voor ouders die op zoek zijn naar niet-medicamenteuze benaderingen voor het beheersen van ADHD-symptomen bij hun kinderen.

2. ADD dieet voor volwassenen: intoleranties en allergieën

Er bestaat geen specifiek dieet voor volwassenen met ADD of ADHD. Wel is er al veel onderzoek gedaan naar de effecten van voeding op AD(H)D in het algemeen. Met bepaalde aanpassingen in je voedingspatroon, kun jij mogelijk je ADD-symptomen verminderen. Intoleranties en allergieën kunnen een rol spelen. Voedselintoleranties en overgevoeligheid voor bepaalde voedingsmiddelen kunnen namelijk problemen veroorzaken bij leren, gedrag, ontwikkeling, aandacht, sensorische reacties, slaap en de spijsvertering.

Zelf merk ik bijvoorbeeld dat mijn ADD-symptomen zoals rusteloosheid verergeren, wanneer ik producten eet die gluten bevatten. Sinds ik geen brood en pasta meer eet, ben ik veel rustiger en ervaar ik meer focus. Ook het vermijden van zuivel (met name koemelkproducten) maakt een groot verschil. Een orthomoleculaire therapeut legde me uit dat dit niet te maken heeft met lactose, maar met caseïne (vooral in koemelkproducten), waar veel Wandering Minds gevoelig voor zijn. Onlangs heb ik ontdekt dat ik wel roomboter, rauwe melk, oude kaas en geiten- en schapenkaas kan eten zonder problemen.

Boek over ADHD, intoleranties en allergieën

In the kid-friendly ADHD and Autism Cookbook, verkrijgbaar als e-book of paperback, wordt onderbouwd door wetenschappelijk onderzoek uitgelegd wat de invloed is van o.a. gluten en caseïne (in zuivel) op ADHD en autisme. Ontdek hierin een breed scala aan informatie en tips over voeding en ADHD/autisme. Het boek houdt ook rekening met kieskeurige eters en geeft advies. Daarnaast biedt het een actueel en uitgebreid overzicht van de meest gebruikte diëten die behulpzaam kunnen zijn bij de behandeling van ADHD en autisme. Ook wordt uitgelegd waarom elk dieet zo goed werkt, onderbouwd met bronnen en verwijzingen. Tot slot bevat het boek meer dan 150 overheerlijke (kindvriendelijke) recepten.

Tijdens mijn reis door Nieuw-Zeeland ontdekte ik hoe sterk gluten mijn ADD-klachten beïnvloeden. Nadat ik enkele weken bij iemand had doorgebracht die volledig glutenvrij at, merkte ik meteen hoe druk, afgeleid en snel geïrriteerd ik werd toen ik weer brood en pannenkoeken ging eten. Deze ervaring zette me aan tot experimenteren, en al snel kwam ik tot de conclusie dat, hoe heerlijk brood, pasta en pizza ook zijn, ik ze beter kan vermijden. Wat ik echter zonder veel problemen kan eten, is zuurdesembrood.

4. Andere ADD-vriendelijke diëten

Overige diëten die in The Kid Friendly ADHD & Autism Cookbook besproken worden zijn: Sojavrij, fenol, salicylaat, SCD (Specifiek Koolhydraatdieet), GASP (darm- en psychologiesyndroom) dieet, anti-gist/candida dieet, Feingold-dieet, ontstekingsremmend dieet en meer. Deze diëten lijken voor sommige mensen met AD(H)D effectief te zijn.

5. Koffie en ADD

Cafeïne, wat je vindt in koffie, energiedrankjes en soms in chocolademelk of thee, is één van 's werelds favoriete ‘drugs'. Maar welke invloed heeft cafeïne op de hersenen? Wanneer je de juiste hoeveelheid cafeïne nuttigt, kan het je helpen bij energie en concentratie, maar wanneer je teveel cafeïne tot je neemt, kan het je zenuwachtig, angstig en prikkelbaar maken. Dit geldt misschien wel extra voor mensen met ADD. Koffie en andere cafeïnehoudende dranken en etenswaren, zorgen bij veel mensen met ADD en ADHD voor prikkelbaarheid en angstige gevoelens. Daarnaast zorgt het ervoor dat je moeilijker in slaap kunt komen. Zelf drink ik één kopje koffie per dag, na het ontbijt. Als ik meer koffie drink, word ik inderdaad angstig, prikkelbaar en kan ik niet meer in slaap komen 's avonds. Hier vind je mijn 5 favoriete gezonde koffievervangers.

6. ADD en voeding: vermijd geraffineerde suiker

Ook suiker kan een significante rol spelen in het verergeren van ADD-klachten, blijkt uit verschillende studies. Hoewel suiker voor veel mensen een bron van snelle energie is, kan het bij mensen met ADD leiden tot sterke schommelingen in hun bloedsuikerspiegel, wat resulteert in prikkelbaarheid, concentratieproblemen en hyperactiviteit. Na het nuttigen van suiker ervaren we vaak een korte piek in energie, gevolgd door een scherpe daling, wat symptomen kan verergeren. Het vermijden van suikerrijke voeding en het kiezen voor langzame koolhydraten kan helpen om de energieniveaus stabiel te houden en de symptomen van ADD beter te beheersen. Dit bewijst dat dieetkeuzes een belangrijke rol spelen in het managen van ADD.

Een onderzoek uitgevoerd door de Universiteit van South Caroline concludeerde bijvoorbeeld dat hoe meer suiker hyperactieve kinderen consumeerden, hoe destructiever en rustelozer ze werden.

Zelf merk ik duidelijk hoe nadelig suiker mijn gevoel beïnvloedt. Suiker geeft me een korte ‘high', maar deze voelt eigenlijk helemaal niet prettig. “Ik sta te stuiteren” is de beschrijving die ik meestal gebruik om aan mensen uit te leggen dat ik even mezelf niet ben. Tijdens zo'n ‘suiker high' is mijn hartslag hoog, moet ik bewegen en heb ik het gevoel dat mijn hoofd uit elkaar spat. Na de high val ik compleet in; ik ben uitgeput.

7. Grip op ADD door ketogeen te eten

Het ketogene dieet, vaak afgekort als keto, wordt steeds vaker onderzocht als een potentiële voedingsstrategie voor het beheren van ADD-symptomen. Dit dieet, dat rijk is aan vetten, zeer laag in koolhydraten, en licht verhoogd in eiwitten, zorgt ervoor dat het lichaam in een staat van ketose komt, waarbij vet in plaats van glucose als primaire energiebron wordt gebruikt. Voor mensen met ADD kan dit leiden tot stabielere energieniveaus en minder schommelingen in de bloedsuikerspiegel, wat kan helpen bij het verminderen van hyperactiviteit en het verbeteren van concentratie en stemming. Bovendien suggereren sommige studies dat het ketogene dieet ontstekingsremmende effecten kan hebben en de hersenfunctie kan optimaliseren, wat verdere voordelen kan opleveren voor mensen met ADD. Hierdoor kan het keto-dieet een waardevolle aanvulling zijn op andere behandelingsmethoden voor ADD.

8. Een dieet dat rijk is aan omega-3

Omega-3-vetzuren, die vooral voorkomen in vette vis, lijnzaad en walnoten, spelen een cruciale rol in de hersenfunctie en kunnen significant bijdragen aan het beheersen van ADD-symptomen. Deze vetzuren zijn essentieel voor de vorming van celmembranen en de productie van neurotransmitters, die belangrijk zijn voor de communicatie tussen hersencellen. Een goede balans tussen omega-3 en omega-6 vetzuren is daarbij van groot belang. In het moderne dieet is er vaak een overmaat aan omega-6-vetzuren, wat kan leiden tot ontstekingen en een verergering van ADD-symptomen. Door de inname van omega-3 te verhogen en de consumptie van omega-6 te beperken, kan men een betere balans bereiken die de hersengezondheid ondersteunt. Onderzoek heeft aangetoond dat suppletie met omega-3 vetzuren kan leiden tot verbeterde aandacht, minder hyperactiviteit en een beter algemeen functioneren bij mensen met ADD. Dit maakt omega-3 een waardevolle aanvulling in de behandeling en management van ADD. Lees hier meer over omega-3 en ADHD.

9. Verbeter je darmgezondheid

Het verbeteren van je darmgezondheid kan mogelijk helpen om symptomen van ADD te verminderen. Focus op een vezelrijk dieet met veel groenten, fruit en volle granen, wat kan bijdragen aan een gezonde darmflora en ontstekingen kan verminderen. Probiotica, zoals yoghurt en gefermenteerde voedingsmiddelen, kunnen ook gunstig zijn voor de darmen. Vermijd voedsel dat je spijsvertering irriteert, zoals geraffineerde suikers en transvetten, en overweeg eventuele voedselintoleranties te identificeren en te vermijden. Een goede darmgezondheid bevordert niet alleen een betere opname van voedingsstoffen, maar kan ook bijdragen aan een meer evenwichtige stemming en concentratie, wat gunstig kan zijn voor mensen met ADD.

10. Paleo bij ADD

Er is toenemende interesse in het paleodieet als mogelijke benadering voor het beheersen van ADD-symptomen. Het paleodieet richt zich op het consumeren van voedingsmiddelen die onze voorouders zouden hebben gegeten, zoals mager vlees, vis, groenten, fruit, noten en zaden, terwijl het granen, zuivel en bewerkte voedingsmiddelen vermijdt. Voor sommige mensen met ADD kan het elimineren van potentiële trigger-voedingsmiddelen zoals gluten en zuivelproducten in het paleodieet gunstig zijn voor het verminderen van symptomen zoals hyperactiviteit en concentratieproblemen.

11. Het mediterrane dieet

Het mediterrane dieet staat bekend om zijn nadruk op olijfolie, vis, volle granen, groenten, fruit, noten en zaden, met matige hoeveelheden zuivel en rood vlees. Dit dieet is rijk aan omega-3 vetzuren, antioxidanten en vezels, wat kan bijdragen aan een betere hersenfunctie en stemming. Hoewel er meer onderzoek nodig is om de specifieke effecten van deze diëten op ADD te bevestigen, kunnen ze een gezonde en gebalanceerde voedingsstrategie bieden die gunstig kan zijn voor mensen die op zoek zijn naar natuurlijke behandelingsmethoden voor hun symptomen.

Boeken over de effecten van voeding bij ADD

Er zijn verschillende boeken verschenen over het belang van de juiste voeding bij ADD. Het meest recente wetenschappelijk onderbouwde e-book, is Stappenplan: de ADHD Leefstijl.

Een aantal andere (Engelstalige) boeken over voeding en ADD:

• The Kid-friendly ADHD & Autism Cookbook
• Het effect van voeding op de gezondheid an je kind (met info over ADHD)
• The ADD Nutrition Solution
• Kookboek van een ADHD'er
• The ADHD and Autism Nutritional Supplement Handbook

Voedingsadvies bij ADD: een samenvatting en ‘quick wins'

Er zijn verschillende ‘quick wins' op het gebied van voeding die je kunt uitproberen om te kijken of het je symptomen vermindert. Begin bijvoorbeeld met het verminderen van de inname van geraffineerde suikers en stimulerende middelen zoals cafeïne, omdat deze stoffen kunnen leiden tot schommelingen in de energieniveaus en prikkelbaarheid. Experimenteer met een dieet dat rijk is aan omega-3 vetzuren, zoals vette vis, lijnzaad en walnoten. Deze vetten spelen namelijk een rol in de hersenfunctie en dit kan de concentratie verbeteren.

Intoleranties en je darmflora

Overweeg ook om voedselintoleranties te onderzoeken door potentieel triggerende voedingsmiddelen zoals gluten, zuivel of kunstmatige toevoegingen tijdelijk uit je dieet te schrappen en te observeren hoe je je voelt. Tot slot, zorg voor voldoende vezels uit groenten, fruit en volle granen, die kunnen helpen bij een gezonde darmflora en het verminderen van ontstekingen, wat weer gunstig kan zijn voor de algehele stemming en concentratie.

Een neurotransmittertest geeft inzicht

Ben je benieuwd hoe je meer grip kunt krijgen op ADHD symptomen door je voedingspatroon aan te passen? Een neurotransmittertest, die je thuis afneemt door middel van het opsturen van je ochtendurine, geeft inzicht in waar je eventueel een disbalans hebt. Neurotransmitters (zoals dopamine en serotonine) vormen de boodschappers van de hersenen en spelen een essentiële rol in gedachten en gevoelens. Een test op basis van de 2e ochtendurine kan inzicht bieden in de verhouding tussen neurotransmitters in het lichaam, onthullend cruciale informatie over de innerlijke balans.

Deze test onderzoekt belangrijke neurotransmitters, zoals serotonine, dopamine, doradrenaline en adrenaline. Zij zijn nauw verbonden met stemming, hormonen, slaappatronen, eetlust en cognitieve functies. Het resultaat geeft zeer waardevolle inzichten voor mensen met ADD, ADHD, slapeloosheid, autisme, hoofdpijn/migraine, en chronische vermoeidheid. Deze inzichten kunnen vervolgens helpen bij het aanpassen van voedingskeuzes om de neurotransmitterbalans te optimaliseren en daarmee de algehele gezondheid te bevorderen. Het is wel handig om de uitslag van een neurotransmittertest te bespreken met een specialist.

Merk jij dat bepaalde voeding invloed heeft op de ADD symptomen?

In dit artikel hebben we de impact van voeding op ADD verkend, van het fewfoods dieet tot het belang van omega-3 vetzuren en het vermijden van triggers zoals geraffineerde suikers. Hoewel er geen one-size-fits-all oplossing is, bieden voedingsaanpassingen vaak waardevolle mogelijkheden om symptomen te verminderen en de algehele gezondheid te verbeteren.

Het is belangrijk om zelf te experimenteren en te ontdekken wat het beste werkt voor jouw specifieke situatie. Door bewust te zijn van je dieet en kleine aanpassingen aan te brengen, kun je mogelijk grote verbeteringen zien in je concentratie, stemming en algehele welzijn bij ADD. Blijf open staan voor nieuwe inzichten en blijf de balans zoeken die het beste bij jou past. Heb jij zelf gemerkt dat voeding een belangrijke rol speelt? Leuk als je jouw inzichten met ons deelt in de comments onder dit artikel, of in onze community.

Bronnen

Onderzoek naar het RED-dieet

Prinz, Robert, et al. “Dietary Correlates of Hyperactive Behavior in Children.” Journal of Consulting and Clinical Psychology, vol. 48, no. 6, 1980, pp. 760–769.
² Jones, T W, et al. “Enhanced Adrenomedullary Response and Increased Susceptibility to Neuroglycopenia: Mechanisms Underlying the Adverse Effects of Sugar Ingestion in Healthy Children.” The Journal of Pediatrics, vol. 126, no. 2, 1995, pp. 171–177.